Ở nước ta vai trò của các cố vấn pháp lý đối với hoạt động của doanh nghiệp trước đây chưa được các doanh nghiệp quan tâm. Trong những năm gần đây, hoạt động kinh doanh, thương mại chịu áp lực cạnh tranh ngày càng khốc liệt, nhất là sau khi Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), nhiều doanh nghiệp đã tăng cường và củng cố vai trò của các cố vấn pháp lý trong hoạt động của mình. Tuy nhiên, vai trò của các cố vấn pháp lý chỉ mới được các doanh nghiệp ở những thành phố lớn quan tâm, còn các doanh nghiệp ở những tỉnh thành khác thì hầu như không để ý đến.
Thời gian qua chúng ta đã có một số vụ tranh chấp trong hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp có tính chất quốc tế và phần thua thiệt đa số nghiêng về phía các doanh nghiệp Việt Nam. Nguyên nhân dẫn đến những rủi ro pháp lý của các doanh nghiệp trong thời gian qua là không am hiểu pháp luật và thông lệ quốc tế, thậm chí có doanh nghiệp không nắm được quy định của pháp luật Việt Nam, mà quan trọng hơn là các doanh nghiệp không thấy được vai trò của các cố vấn pháp lý trong đời sống doanh nghiệp nên thiếu quan tâm đầu tư. Vì vậy, ngay trong quá trình dự toán chi phí kinh doanh các doanh nghiệp chưa dự trù tài chính cho việc tư vấn pháp luật. Mặt khác, một số chủ doanh nghiệp có tâm lý ngại thuê luật sư tư vấn vì sợ chi phí cao, chất lượng của luật sư tư vấn trong nước còn hạn chế.
Câu hỏi được đặt ra là làm thế nào để các doanh nghiệp có được luật sư tư vấn đủ cả về chất và lượng khi cần thiết? Theo kinh nghiệm của một số doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài tại Việt Nam thì nên dùng ngay đội ngũ luật sư tư vấn nước ngoài rất hùng hậu cả về lượng và chất hiện nay. Thế nhưng, giải pháp này xem ra có vẻ không ổn bởi các doanh nghiệp Việt Nam lại kêu không đủ kinh phí, chưa kể vì thiếu quan hệ và hiểu biết các thông lệ quốc tế nên đôi khi bị các luật sư nước ngoài đưa ra giá cao.
Để giải bài toán giá, một số chủ doanh nghiệp cho rằng trước khi thuê tư vấn nước ngoài nên tham khảo qua các nhà tư vấn Việt Nam rồi cùng tìm hiểu, lựa chọn đối tác và đàm phán về kinh phí và quyền lợi các bên khi thắng hoặc khi thua, tuy nhiên điều đó chỉ phù hợp trong trường hợp thuê luật sư khi đã có tranh chấp. Còn trong hoạt động kinh doanh, các doanh nghiệp nên “phòng bệnh hơn chữa bệnh”, nên có kế hoạch tài chính cho hoạt động tư vấn pháp luật và nếu có thể nên cơ cấu luật sư trong bộ máy của doanh nghiệp.
Với mục đích đảm bảo hoạt động kinh doanh đúng pháp luật, phòng tránh rủi ro pháp lý trong kinh doanh của các doanh nghiệp Nhà nước, ngày 18-5-2004 Chính phủ đã ban hành Nghị định số 122/2004/NĐ-CP quy định về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và tổ chức pháp chế các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ, cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương và doanh nghiệp nhà nước. Nhiều văn bản pháp luật khác liên quan đến tổ chức và hoạt động của tổ chức pháp chế cũng đã được Bộ Tư pháp và các bộ có liên quan ban hành hướng dẫn. Theo Điều 6 Nghị định số 122/2004/NĐ-CP thì pháp chế của doanh nghiệp Nhà nước có các nhiệm vụ như sau:
1. Làm đầu mối giúp Hội đồng quản trị, Tổng giám đốc, Giám đốc doanh nghiệp chuẩn bị ý kiến bằng văn bản đối với các dự thảo văn bản quy phạm pháp luật do các cơ quan nhà nước gửi xin ý kiến; tổng kết, đánh giá những vướng mắc trong quá trình thực hiện pháp luật liên quan đến lĩnh vực sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp để kiến nghị với cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành hoặc sửa đổi, bổ sung văn bản quy phạm pháp luật.
2. Dự thảo các hợp đồng theo sự phân công của Hội đồng quản trị, Tổng giám đốc, Giám đốc doanh nghiệp; tham gia quá trình đàm phán, ký kết hợp đồng và có ý kiến về mặt pháp lý đối với các văn bản hợp đồng đó.
3. Tham gia ý kiến về mặt pháp lý đối với dự thảo hợp đồng, văn bản do các đơn vị khác của doanh nghiệp chủ trì soạn thảo trước khi trình Hội đồng quản trị, Tổng giám đốc, Giám đốc doanh nghiệp.
4. Tư vấn cho Hội đồng quản trị, Tổng giám đốc, Giám đốc doanh nghiệp hoặc đại diện cho doanh nghiệp theo ủy quyền tham gia vào quá trình tố tụng trọng tài hoặc Tòa án để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động và những vấn đề khác liên quan đến hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp.
5. Tư vấn cho Hội đồng quản trị, Tổng giám đốc, Giám đốc doanh nghiệp về những vấn đề pháp lý liên quan đến tổ chức, quản lý và hoạt động của doanh nghiệp.
6. Rà soát và hệ thống hóa các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến hoạt động của doanh nghiệp.
7. Kiến nghị việc tạm đình chỉ, đình chỉ thi hành, sửa đổi, bổ sung hoặc bãi bỏ những quy định của doanh nghiệp trái pháp luật hoặc không còn phù hợp.
8. Chủ trì hoặc phối hợp với các tổ chức, cơ quan hữu quan thực hiện các hoạt động thông tin, tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật và nội quy, quy chế của doanh nghiệp cho cán bộ, người lao động.
9. Phối hợp với các phòng, ban của doanh nghiệp giúp Hội đồng quản trị, Tổng giám đốc, Giám đốc doanh nghiệp lập kế hoạch tổ chức thực thi pháp luật, theo dõi, đôn đốc, kiểm tra việc thực thi pháp luật và nội quy, quy chế của doanh nghiệp; khảo sát, tổng kết, đánh giá thực trạng hiểu biết pháp luật, ý thức chấp hành pháp luật của cán bộ, người lao động trong doanh nghiệp để kiến nghị với Hội đồng quản trị, Tổng giám đốc, Giám đốc doanh nghiệp biện pháp xử lý.
10. Tham mưu cho Hội đồng quản trị, Tổng giám đốc, Giám đốc doanh nghiệp xây dựng tủ sách, ngăn sách pháp luật của doanh nghiệp.
11. Thực hiện các nhiệm vụ khác do Hội đồng quản trị, Tổng giám đốc, Giám đốc doanh nghiệp giao.
Tuy nhiên, Nghị định số 122/2004/NĐ-CP chỉ mới quy định vấn đề pháp chế của doanh nghiệp nhà nước mang tính hướng dẫn chung, chưa đi sâu vào từng vấn đề cụ thể, vì vậy cũng không tránh khỏi việc bố trí cán bộ pháp chế ở các doanh nghiệp này chỉ có tính hình thức và khi doanh nghiệp gặp những sự cố pháp lý lại phải thuê luật sư hoặc các chuyên gia pháp lý từ bên ngoài. Hơn nữa, Nghị định số 122/2004/NĐ-CP chỉ quy định vấn đề pháp chế của doanh nghiệp Nhà nước, còn các doanhh nghiệp ngoài nhà nước phải tự thân vận động. Được biết, để góp phần hỗ trợ doanh nghiệp tránh những rủi ro pháp lý trong kinh doanh, Bộ Tư pháp cũng dự kiến trình Chính phủ dự thảo Nghị định về hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, nội dung dự thảo vẫn còn nhiều tranh cãi về sự cần thiết ban hành hay không ban hành nghị định và đến nay thì việc bàn cãi vẫn chưa ngã ngũ. Ngạn ngữ có câu “không ai giúp mình, trước khi mình tự giúp”, thiết nghĩ các doanh nghiệp cũng nên ngồi lại với nhau và thông qua những hiệp hội, những diễn đàn doanh nghiệp và trong trường hợp cần thiết có thể thành lập những câu lạc bộ pháp chế doanh nghiệp để nhằm chia sẻ kinh nghiệm kinh doanh, những rủi ro pháp lý cũng như kinh nghiệm trong các vụ tranh chấp đặc biệt là những vụ tranh chấp có tính chất quốc tế |
